Autor
Adam Kucharski
Kategoria
Biogramy

WEINTRAUBE (Weintraub, Weintrauben) JACOB (Jakub) (1660–1728), złotnik toruński.

Urodził się w Toruniu 10 VII 1660 , jako syn Jakuba, pasamonika (zm. ok. 1713), i Reginy z domu Forcke. 4 V 1666 został wpisany jako uczeń najniższej klasy na naukę do Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego. Pierwszą wzmianką na temat jego działalności zawodowej jest informacja, że w 1691 znalazł się na liście czeladników oczekujących na wykonanie pracy mistrzowskiej w warsztacie Mikołaja Bröllmanna, który był uczniem Jana Christiana Bierpfaffa, jednego z bardziej znanych złotników polskich XVII w. Tytuł mistrzowski uzyskał w 1692, w kwartale św. Jana (24 VI). Na mocy nabycia uprawnień mistrzowskich w 1693 został wpisany na listę obywateli miasta Torunia.
Weintraube brał aktywny udział w działalności samorządu miejskiego. 17 III 1706 został wybrany do Trzeciego Ordynku, jako reprezentant protestanckiej większości, zajmując jedno z dwóch miejsc przysługujących cechowi złotniczemu. W 1724–28 sprawował również prestiżowy urząd starszego cechu. Wysokość kontrybucji z 1706 świadczy, że w tym okresie był najbogatszym, obok Jana II von Hausen (Młodszego), mistrzem złotniczym z Torunia.
O jego pomyślnej sytuacji finansowej i przynależności do najbogatszych torunian w pocz. XVIII w. świadczy również stan posiadanych nieruchomości, obejmujących dom z warsztatem, dwie duże działki oraz jedną budę. Mieszkał przy ul. Chełmińskiej nr 336. Znanych jest tylko trzech jego uczniów. Od 1693, a więc tuż po uzyskaniu tytułu mistrza, kształcili się u niego: Chrystian Gottlieb Lange (1693–99), Michał Bieberstein (Vieberstein; 1704–1711) i Johann Caspar Margraff (1698–1701).

Ostatnią wzmiankę źródłową na temat Weintraubego stanowi uchwała Rady Miejskiej z 12 VI 1728, mówiąca o zrzeczeniu się przez niego pełnionego od czterech lat prestiżowego urzędu starszego cechu. Nie była to jednak dobrowolna decyzją sędziwego złotnika, lecz została zapewne wymuszona wskutek licznych oskarżeń o fałszowanie srebra, co mu ostatecznie udowodniono. Próba stosowana przez niego , mająca 9, 10, a nawet 8 łutów srebra, była znacznie niższa od obowiązującej, która wynosiła 12.

Praktyki nagminnego zaniżania próby były z pewnością okolicznością kompromitującą. Jednakże dopuszczała się ich większa liczba mistrzów, o czym świadczy choćby zrzeczenie się stanowiska starszego cechu również przez Chrystiana Bröllmanna, który pełnił tę funkcję równolegle z Weintraubem. Opisana sytuacja, która poważnie nadszarpnęła autorytet i pozycję społeczną, przyczyniła się także do pogorszenia stanu zdrowia złotnika i spowodowała jego rychłą śmierć. Weintraube zm. 25 VI 1728.

Niejasna jest kwestia jego wyznania. Urodził się zapewne w rodzinie kalwińskiej, ożenił w maju 1693 z luteranką Dorotą (1667–1737); córka kupca Henryka Brückmana, wdowa po złotniku Janie Sachßie). Mimo że Weintraube płacił wysokie składki na gminę kalwińską, wszystkie dzieci chrzcił w luterańskim kościele NMP. Miał ich pięcioro: córkę Reginę (1695–1750); wyszła za mąż za kupca Tobiasza Wegnera (1714), a po jego śmierci za Jana Dawida Kresmera (1734)] oraz synów: Jakuba (ur. 1697), Daniela (ur. 1701) i Henryka (ur. 1704) – absolwentów gimnazjum toruńskiego; zapewne wyjechali z Torunia.

Monstracje jako główna część tworczości złotniczej
W dorobku Weintraubego, wg najnowszych ustaleń, znajduje się kilkadziesiąt obiektów. Sygnował je znakiem występującym w dwóch wariantach, w postaci monogramu IW, umieszczonego w polu prostokątnym bądź owalnym. Cecha ta występuje w 1692–1728. Realizował wiele zamówień z Torunia, jak również dla miejscowości regionu toruńskiego. Zamówienia , mimo że był protestantem, pochodziły głównie z katolickich kościołów. Dlatego w jego dorobku większość dzieł stanowią monstrancje, kielichy, puszki, krzyże ołtarzowe, a także plakietki wotywne oraz sukienki na obrazy ołtarzowe.

Charakterystyczną cechą jego twórczości było stosowanie dwóch typów dekoracji. Do 1710 artysta konsekwentnie zdobił nodusy kielichów i stopy monstrancji ornamentem roślinnym (częsty motyw akantu) oraz akcentami owocowymi. Z tego okresu pochodzą najstarsze datowane monstrancje, przeznaczone dla Wtelna i Grabowa, które wykonano odpowiednio w 1694 i 1697 (w Grabowie ufundowana przez Tomasza Jana Szulca Prątnickiego, kanonika chełmińskiego i lubawskiego).

W drugim okresie w jego dziełach dominowała już zdecydowanie płaskorzeźba figuralna, a dekoracja florystyczna stanowiła tylko delikatne tło dla przedstawień. Jedną z najbardziej udanych realizacji tego typu była stopa monstrancji z Nowego Miasta Lubawskiego (1712; ufundowana przez małżeństwo Michała i Annę Freiwaldów), pokryta reliefowymi scenami biblijnymi (np. Spotkanie Abrahama z kapłanem Melchizedechem). Monstrancje stanowiły zresztą najważniejszy element jego twórczości.

W obecnym stanie badań znanych jest kilkanaście takich zabytków. (Do tej liczby należy jeszcze dodać zaginioną monstrancję z Lubrańca). Weintraube wykonywał je również dla kościołów toruńskich – św. Jakuba (1704) oraz NMP (1710); ufundowana pierwotnie do kościoła św. Wawrzyńca), a także dla: kościoła w Żuławce Sztumskiej (1699); ufundowana przez Kazimierza Szczepańskiego), kościoła w Nowym Mieście Lubawskim (1712), Starogrodzie (1722; ufundowana przez Annę Karaluską dla kościoła św. Barbary) i Działyniu (1723). Pozostałe nie są datowane: Płock (skarbiec kościoła katedralnego), katedry w Chełmży, Bądkowie, Woźnikach, Dulsku, Jaktorowie, Jeżewie, Wrześni (zachowała się tylko gloria) i kościół parafialny w Chełmnie.
Cechą charakterystyczną monstrancji Weintraubego, utrzymanych w stylistyce późnego baroku, były cienkie promienie kolistych glorii, o kształtach na przemian prostych i zygzakowatych. Prawie wszystkie monstrancje (oprócz dwóch) miały ramiona z figurkami aniołów bądź świętych na zakończeniach. Przeważały ornamenty kwiatowo-owocowy oraz małżowinowy.

Fundatorzy kielichów
Drugą istotną grupą wyrobów były kielichy. Zachowało się kilkanaście obiektów tego rodzaju. Trzy kielichy pochodzą Lubrańca. Najstarszy z nich (1715; ufundowany przez kanonika regularnego Kazimierza Noryszkiewicza, profesa lubrańskiego) jest bogato zdobiony reliefami o tematyce maryjnej i pasyjnej. Drugi (1716; ufundowany przez Andrzeja Czaplińskiego, innego zakonnika tego zgromadzenia) pokrywa dekoracja ze scenami pasyjnymi. Najmłodszy obiekt (1728; ufundowany przez Tomasza Wesołowskiego, także kanonika regularnego) zdobią aniołki trzymające Arma Christi. Kilka kielichów znajduje się w Toruniu – w kościele katedralnym (pierwotnie ufundowany dla kolegium jezuickiego przez Elżbietę Ważąk…, dalej inskrypcja nieczytelna), nowomiejskim kościele ewangelickim (niedatowany), dawnym kościele ewangelickim w Mokrem (1710; ufundowany przez Konstantyna Friese), kościele NMP (1709; pierwotnie ufundowany dla kościoła św. Wawrzyńca), staromiejskim kościele ewangelickim (1720), Muzeum Okręgowe (1710; ufundowany przez Annę Getkin, która była też fundatorką drugiego kielicha – 1708 – do kościoła św. Jerzego).

Pozostałe kielichy pochodzą z: Lubawy (1700; ufundowany przez mieszczan lubawskich – Franciszka i Katarzynę Golubskich oraz Katarzynę Fabriciuszową), Nowego Miasta Lubawskiego (ok. 1727; ufundowany przez proboszcza i dziekana nowomiejskiego Jana Ewertowskiego), Bobrowa, Wrocek, katedry w Gnieźnie, Wysokiej, Kurzętnika (z przedstawieniem sceny obmywania nóg apostołom oraz podobizną papieża Aleksandra VII; ufundowany przez Jana Niczkowskiego), Sieradza (1721) i Grębocina (1701; ufundowany przez Jakuba Allerta i Jana Henryka Dorffa).
Zachowały się też trzy puszki na hostie: w Iłowie, Chełmnie, Ciechocinie (wszystkie niedatowane). W tej grupie wyrobów Weintraubego można wyróżnić trzy odmiany: ze scenami figuralnymi, z ornamentem oraz gładkie, pozbawione dekoracji. Weintraube był niezwykle wszechstronnym złotnikiem i wytwarzał szeroki wachlarz sprzętów liturgicznych: puszki na komunikanty (Bądkowo Kościelne – 1698; Chełmno – kościół Wniebowzięcia NMP; Ciemniewko – niedatowana; Rumina – niedatowana, ufundowana przez Jana Gawrońskiego), kadzielnice (Lubraniec), łódki na kadzidło (Nowe Miasto Lubawskie – 1712; Tor.), a także tacki na ampułki (Nowe Miasto Lubawskie – 1712). W 1728 wykonał do kościoła parafialnego w Nowym Mieście Lubawskim krzyż relikwiarzowy oraz cztery świeczniki-lichtarze (fundatorem był Jan Ewertowski, archiprezbiter i prepozyt miejscowego kościoła) i wieczne lampki (Lubraniec – niedatowane). Tworzył również sukienki na obrazy ołtarzowe (Nieszawa – obraz Zwiastowania NMP) bądź ich poszczególne części (półksiężyc pod stopami rzeźby Madonny z Dzieciątkiem z Sierpca) i plakietki wotywne (Sierpc) oraz aplikacje na obrazie Zwiastowania w kościele parafialnym w Niewieścinie.
Zachowały się tylko dwa przedmioty przeznaczone do użytku codziennego: kufel z polskimi monetami oraz rytowany kubek dla mistrza kurkowego (obydwa znajdują się obecnie w zbiorach zagranicznych). Porównanie z liczbą zachowanych naczyń i sprzętów liturgicznych (uwzględniając nawet ewentualne straty) wskazuje na specjalizację (podobnie jak innych złotników toruńskich) w produkcji liturgicznej.

Jedną z ostatnich jego prac był okazały zespół ołtarzowy, składający się z krzyża ołtarzowego (1727) oraz czterech lichtarzy (1728), wykonany dla Nowego Miasta Lubawskiego. Weintraube mu przypisuje się również autorstwo sukienki i ramy obrazu ołtarzowego Matki Boskiej Częstochowskiej w Działyniu oraz ornamentalną oprawę niszy na rzeźbę Pieta w ołtarzu głównym kościoła Karmelitów w Oborach.

Dzieła wychodzące z warsztatu złotnika cechują się dużą precyzją wykonania, wskazującą na świetne opanowanie technik złotniczych. Szczególnie jego kielichy reprezentują bogaty program ikonograficzny. Wszystkie wytwory Weintraubego przynależą do bogatej stylistyki barokowej w jej schyłkowym okresie.

Bibliografia
  1. A. Kucharski,Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010