CZAJA STEFAN (1943–2003), historyk, bibliotekarz, dyr. Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.
Urodził się 1 IX 1943 w Sadkach w pow. wyrzyskim w woj.bydgoskim, syn Antoniego, leśnika, Seweryny Smełsz. Tuż po wojnie rodzina przeniosła się w zielonogórskie do Lubrzy. Tam uczęszczał do szkoły podstawowej i średniej,którą skończył w Państw. Liceum Pedagogicznym w Ostródzie w 1962. Po maturze rozpoczął studia historyczne na UMK (specjalizacja dydaktyczna i archiwalna). Obroniona w 1967 na seminarium prof. A. Tomczaka praca magisterska dotyczyła zbiorów XVIII-wiecznej prasy w Archiwum Państwowym w Toruniu.
W okresie studiów był członkiem Rad Uczelnianych ZMW i ZSP (Komisja Nauki) oraz członek Zarządu Studenckiego Koła Historyków (1964–1966); należał do PTH i SAP, prowadził też założone przez siebie studenckie Koło Archiwistów. W 1967 wstąpił do ZNP, a rok później do PZPR, której członkiem był aż do rozwiązania w 1990.
Kariera zawodowa
Pracę w Bibliotece Uniwersyteckiej rozpoczął 1 XI 1967 na stanowisku mł. bibliotekarza. Przyszedł do biblioteki z Wojewódzkiego AP w Olsztynie, gdzie pracował niespełna dwa miesiące (15 IX–30 X), jako kierownik Działu Akt Staropolskich. Po dwuletniej praktyce we wszystkich działach biblioteki, został w 1969 mianowany kierownikiem Referatu egzemplarza Obowiązkowego. W II 1971, będąc jeszcze mł. bibliotekarzem, został kierownikiem największego w bibliotece Oddziału Magazynów i Konserwacji Zbiorów, w chwilę później awansował na stanowisko bibliotekarza.
Na polecenie dyrekcji przygotował i zrealizował przeprowadzkę kilkuset tysięcy książek i czasopism z budynku przy ulicy Chopina 12/18 do nowego gmachu bibl. w osiedlu akademickim na Bielanach. W nagrodę, 15 IV 1973, ówczesna dyrektorka Biblioteki Uniwersyteckie – Maria Puciatowa , wyznaczyła go na swojego drugiego zastępcę. Zachował to stanowisko przy kolejnych dyrektorach: Henryku Łapińskim (1974) i Bohdanie Ryszewskim (1974–1986).
W XII 1973, w wieku 30 lat, zdał egzamin na bibliotekarza dyplomowanego przed Państwową Komisją egzaminacyjną i 1 IX r. następnego został mianowany dyplomowanym adiunktem biblioteki W 1979 został kustoszem dyplomowanym , a w 1985 – starszym kustoszem dypl. Pełnił funkcję zastępcy dyrektora BU do 30 IX 1986 z roczną przerwą od 1 XII 1979 do 30 XI 1980, gdy urlopowany z Biblioteki pracował w KW PZPR. W IV 1980 wrócił do BU na ¼ etatu, a po upływie kadencji władz partyjnych, ponownie został wicedyrektorem. W 1980 zrezygnował także z funkcji sekretarza Kom. Uczelnianego PZPR UMK. W okresie pełnienia funkcji wicedyrektora często jeździł służbowo za granicę. W okresie V–VII 1977 odbył szkolenie w Instytucie Podwyższenia Kwalifikacji Pracowników Informacji w Moskwie; w 1984 kierował obozem studenckim w Berlinie. We wrześniu 1986, po tym jak ówczesny dyrektor BU – Bohdan Ryszewski zrezygnował z funkcji, został p.o. dyrektora; 1 X powołany został na stanowisko dyrektora. Piastował je aż do śmierci w VII 2003, wygrywając kolejne konkursy.
Był zdolnym organizatorem, nagradzanym za pomysły i rozwiązania dotyczące funkcjonowania BU i promocji UMK. Dotyczyło to zarówno budynku, zbiorów, jak i automatyzacji i komputeryzacji procesów katalogowania i udostępniania. W okresie, gdy kierował BU, uzyskano duży grant z Fundacji Melona, dzięki któremu rozpoczęto pełną komputeryzację instytucji. Organizował także działania naukowe i popularyzujące zbiory BU, redagując kalendarze okolicznościowe, biorąc udział w konferencjach i sympozjach oraz targach książki w Polsce i zagranicą. Zachęcał pracowników do samodzielności i wysiłku, wspomagac ich pracę.
Rozwijał kontakty BU z bibliotekami w Niemczech i na Litwie, w szczególności z Deutsches Polen-Institut w Darmstadt, bibl. w Getyndze i Marburgu oraz Bibl. Uniwersytetu Wileńskiego. Dbał o wydawanie kolejnych bibliografii Henryka Baranowskiego, zabiegał o doktorat honorowy dla Karla Dedeciusa, promował wystawy organizowane poza granicami Polski. Był rzeczywistym organizatorem prac nad bibliografią stosunków polsko-niemieckich, redagowaną przez Andreasa Lawaty’ego i Wiesława Mincera – nagradzaną później wielokrotnie; był też organizatorem pierwszej w Polsce wystawy poświęconej USB; wspierał rozwój Archiwum emigracji i brał udział w powołaniu Muzeum Uniwersyteckiego.
Działalność naukowa i publicystyczna
Był niekwestionowanym znawcą nowoczesnego budownictwa bibliotecznego Recenzował lub weryfikował projekty budowy albo przebudowy wielu gmachów bibl. w Polsce od połowy lat 80.: BG Uniw. Gdańskiego (1984), Międzyuczelnianej BG w Olszynie (1996), BUW (1987, 1991–1993), BU we Wrocławiu (1987), Książnicy Pomorskiej w Szczecinie (1994), Bibl. Jagiellońskiej (1995). Działalność naukową związał z szeroko rozumianą tematyką bibliotekarską: brał udział w konferencjach naukowych i publikował. W 1975 uczestniczył w VII Zjeździe Bibliotekarzy Polskich w Zielonej Górze, a przygotowane opracowanie, wspólnie z Anną Sitarską i Julianem Gałczyńskim, pt. „Problemy mechanizacji i automatyzacji w bibl.”, opublikowane zostało w „Przeglądzie Bibl.”; tekst ten w 1980 wszedł do podręcznika dla bibliotekarzy (wydany ponownie w 2006). Publikował w uniwersyteckim czasopiśmie „Studia o działalności i zbiorach Bibl. Uniwersytetu M. Kopernika” oraz sporadycznie w „Studia o bibl. i zbiorach polskich”.
Po 1990 szczególnie wiele miejsca poświęcił zagadnieniom zbiorów poniemieckich w bibl. polskich (O korzyściach i kłopotach, które stwarzają poniemieckie zbiory przemieszczone w Bibl. UMK w Toruniu, „Przegląd Bibl.” 1997 R. 65). W l. 1976–2003 opublikował ponad 80 tekstów naukowych i popularnonaukowych, w tym: szkice nt. zagadnień związanych z funkcjonowaniem bibl. szkół wyższych, zawodem bibliotekarza, prawodawstwem bibl., ochronie i konserwacji zbiorów oraz budownictwem nowoczesnych bibl. Wydawał również bibliografie, artykuły biograficzne i wspomnieniowe, teksty o historii książki, wstępy do katalogów oraz publikacje rocznicowe i okolicznościowe. Ponadto opublikował ponad 50 artykułów w „Głosie Uczelni” i innych gazetach, traktujących o życiu co- dziennym uniwersytetu i bibl. Był m.in. stałym felietonistą „Gazety Miejskiej” w Toruniu. Szczególne związki z „Głosem Uczelni” trwały przez 25 lat. Związał się z czas. w 1978. Był wówczas przewodniczącym Komisji Propagandy KU PZPR i z ramienia partii został sekretarzem redakcji czas. UMK, nawiązującego nazwą do „Głosu” z lat 50. Zachował miejsce w czasopiśmie aż do jego zamknięcia z końcem 1981, choć już jako wiceprzewodniczący Komitetu Redakcyjnego. Ponownie, już jako autor, współpracował z „Głosem” w latach 1993–2003. W latach 1985/1986 prowadził zajęcia dydaktyczne z przysposobienia bibl. dla studentów I roku. Zrezygnował z nich po objęciu stanowiska dyrektora BU. Pełnił liczne funkcje doradcze dla instytucji bibliotekarskich, rządowych i samorządowych: 1987–1990 – członek Komisji Koordynacyjnej Bibl. Szkół Wyższych MEN; 1990–1991 przewodniczący Konferencji Dyrektorów Bibl. Szkół Wyższych MEN; członek Komisji ds. Informacji Naukowej KBN w Warszawie (1993–1995); członek Zespołu BN ds. przy- gotowania nowej Ustawy o Bibl. (1992); konsultant Sejmu RP w pracach nad Ustawą o Bibl. (1995); członek Komitetu Redakcyjnego „Przeglądu Bibl.” (1991–2003) oraz „Roczników Bibl.” (1997–2003). Brał imienny udział w piątym Kongresie Kultury Polskiej, który odbył się w Warszawie w dniach 8–10 grudnia 2000. Pełnił także funkcje w organach UMK (Senat, Komisja Oceniająca Uniwersytetu; Komitet Organizacyjny Muzeum Uniwersyteckiego).
Odznaczony w 1978 Brązowym, a w 1980 Srebrnym Krzyżem Zasługi oraz pośmiertnie (pierwszy taki wypadek na UMK), Medalem za Zasługi położone dla rozwoju Uczelni (2004). W 1990 otrzymał Nagrodę Ministra Kultury. Wyróżnienia otrzymywała także BU: Medal „Bibliotheca Magna Perennisque” (2002), przyznawany przez SBP. W 1969 wziął ślub z Elżbietą Nowak, córka Agnieszka urodziła się w 1984. Zmarł 3 VII 2003 w Toruniu, pochowany na cmentarzu przy ul. Wybickiego.
- M.A. Supruniuk, Toruński Słownik Biograficzny, t.7, ToMiTo, UMK Toruń 2014