LUTMAN ROMAN (Krystian Lutwiński), (1897-1973), dr filozofii, dziennikarz, publicysta, wicedyrektor Instytutu Bałtyckiego w Toruniu.
Urodził się 31 VII 1897 we Lwowie, w rodzinie krawca Franciszka i Ludwiki z Mandryków. Po ukończeniu szkoły podstawowej i gimnazjum w mieście rodzinnym (1903-15) studiował historię i geografię na Wydziale Filozofii UJK, uzyskując w 1921 stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy: Instrukcje sejmikowe za czasów króla Michała. Przed pierwszą wojną światową należał do „Zarzewia" i Skautingu. 1 III 1917, będąc jeszcze studentem, rozpoczął pracę zawodową aplikanta w lwowskim Archiwum Krajowym Akt Grodzkich i Ziemskich i pozostawał formalnie na tym stanowisku do listopada 1923. Po przejęciu tej placówki przez Wydział Archiwów Państwowych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego został pracownikiem państwowym tego archiwum.
W 1918 uczestniczył w walkach w obronie Lwowa. Urlopowany z archiwum w 1920-21 pracował podczas akcji plebiscytowej na Górnym Śląsku, w sekcji polskiego Wydziału Prasowego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu, był korespondentem „Kuriera Lwowskiego". Przez pewien okres nadzorował z ramienia komisarza plebiscytowego działalność redakcji „Katolika". Brał udział w II i III powstaniu śląskim; podczas tego ostatniego pracował w redakcji czasopisma „Powstaniec", wydawanego początkowo przez dowództwo grupy „Wschód". W XI 1923, decyzją władz państwa został wysłany do Gdańska, by tam jako asystent państwowego archiwum pomorskiego i następnie jako zastępca komisarza Rządu Polskiego dla podziału archiwum państwowego w Gdańsku pracować nad ich podziałem. Prace te były mocno utrudniane przez władze niemieckie. Przerwy w pracy wykorzystał Lutman dla sporządzenia odpisów wielu cennych źródeł. Materiały te wykorzystał później w publikowanych pracach nad dziejami Gdańska i Pomorza. Pod koniec pobytu w Gdańsku, jako pracownik Komisariatu Generalnego RP pisał do „Baltische Presse", „Dziennika Berlińskiego" „Gazety Gdańskiej", warszawskiej „Epoki", „Głosu Prawdy", krakowskiego „II Kuriera Codziennego" i „Nowego Kuriera Polskiego", „Kuriera Lwowskiego". Od marca do lipca 1924 był redaktorem „Nowin Codziennych" w Opolu.
W XII 1926 został zastępcą, a następnie redaktorem naczelnym „Dziennika Lwowskiego". W I 1928 został kierownikiem biura prasowego Głównego Komitetu Wyborczego Narodowo-Chrześcijańskiego Zjednoczenia Pracy w Katowicach. Jednocześnie był kierownikiem, a później dyrektorem Biblioteki Sejmu Śląskiego w Katowicach. W 1929 pełnił obowiązki referenta prasowego w Śląskim Urzędzie Wojewódzkim. Współpracował jednocześnie z „Dziennikiem Berlińskim" „Strażnicą Zachodnią" i „Polskim Zachodem", w których rozważał zagadnienia kwestii niemieckiej na Śląsku. Po wyborach do sejmu i senatu w 1928 Lutman przeszedł do pracy w Związku Obrony Kresów Zachodnich, zajmując z początkiem 1931 na krótko stanowisko zastępcy kierownika okręgu i referenta prasowego. Po przedwczesnym zwolnieniu go z funkcji dyrektora Biblioteki Sejmu Śląskiego w marcu tego roku otrzymał stanowisko generalnego sekretarza i kierownika Działu Informacji Naukowych (DIN) oraz wicedyrektora w dobrze już prosperującym Instytucie Bałtyckim w Toruniu. Tutaj pod kierownictwem doktora Józefa Borowika, dobrze zorientowany w sprawach Pomorza i Bałtyku z okresu swej pracy w Gdańsku, w ciągu czterech lat, był świetnym redaktorem „Komunikatów" tego Działu, które stały się żywym łącznikiem Instytutu z całym aktywem naukowym Polski, zaangażowanym w zwalczanie fałszów naukowych, które preparowano w różnych instytucjach niemieckich „Komunikaty DIN Instytutu Bałtyckiego", do których Lutman zaangażował liczne grono współpracowników, były żywo przyjmowane przez czytelników, a także wykorzystywane do przedruków prasowych. Ponadto Lutman organizował akcje popularyzatorskie, cykle odczytów wybitnych naukowców i działaczy gospodarczych.
W IV 1934 wojewoda Michał Grażyński powołał Lutmana na dyrektora Instytutu Śląskiego w Katowicach. Tam m.in. zajął się organizacją wydawnictw, określeniem stanu potrzeb nauki na Śląsku, stworzeniem całościowej bibliografii dotyczącej Śląska, zainicjował inwentaryzację źródeł historycznych itp. Do tych prac szeroko zaangażował lwowskie środowisko humanistyczne. Z Ossolineum otrzymywał dublety książek, zalecił przygotowanie wydania źródeł, jak „Psałterza Floriańskiego" w 1936. Jak pisał Marian Dyba: gdyby nie II wojna światowa to dyrektor Lutman z Instytutu Śląskiego doprowadziłby do przekształcenia tej placówki w uniwersytet.
Po wojnie w I 1945 doprowadził do wznowienia działalności Instytutu Śląskiego i kierownictwa po nim w Katowicach aż do zlikwidowania go w 1948. Potem kierował wrocławskim Instytutem Śląskim, będącym filią Instytutu Zachodniego, a od 1957 do przejścia na emeryturę był dyrektorem nowego Instytutu Śląskiego w Opolu. Pełnił tę funkcję nieprzerwanie do 1963. Dzięki jego staraniom Instytut ten rozrósł się do rangi silnego ośrodka naukowo-badawczego i wydawnictwa w województwie opolskim. Lutman pracował społecznie w Związku Seniorów Związku Młodzieży Polskiej („Młodzieży Narodowej"), PZZ, Radzie Zrzeszeń Naukowo-Kulturowej i Artystycznej Ziemi Pomorskiej, Konfraterni Artystów w Toruniu, TNT, Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich — wiceprezes Koła Katowickiego, Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich. Do ostatnich dni swojego życia pełnił funkcję przewodniczącego Komitetu dla Spraw Instytutów Regionalnych i Regionalnych Ośrodków Naukowych przy Wydziale I PAN. Był członkiem honorowym Instytutu Zachodniego w Poznaniu, Instytutu Bałtyckiego w Gdańsku, Gdańskiego Towarzystwa Naukowego i Instytutu Śląskiego w Opolu, z którym przedwcześnie musiał się pożegnać, działając jedynie w jego Radzie Naukowej. Następnie podjął pracę w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu.
Autor wielu publikacji o polskim Pomorzu
Stale pomnażał swój dorobek naukowy, zwłaszcza w dziedzinie metodologii historii (Zagadnienie prawdy w historii, [w:] Księga pamiątkowa ku czci Oswalda Balcera, Lwów 1925; Zagadnienia filozof w historii [w:] Pamiętnik IV Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu, T 1: Referaty, Sekcja VII, Lwów 1925; Podstawy metodologiczne historiografii [w:] Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich we Wrocławiu, Warszawa 1948, t. 2). Z zestawionej przez Joachima Glenska bibliografii wynika, że Lutman był autorem 115 rozpraw naukowych, artykułów, komunikatów, recenzji, przedmów do prac zbiorowych i periodyków oraz polemik. Reagował natychmiast w prasie na zakusy rewizjonistów, dostarczając na łamach najpierw komunikatów Instytutu Bałtyckieego, a później Instytutu Śląskiego argumentów w walce politycznej o polski stan posiadania na kresach zachodnich. Znaczną poczytnością cieszyła się broszura: Dziesięcioro o Pomorzu, wydana pod jego redakcją, w ramach „Biblioteczki Bałtyckiej", która prócz trzech polskich wydań opublikowana została w siedmiu językach, dobrze służąc ugruntowaniu praw Polskich do Bałtyku. Poza wymienionymi w bibliografii Glenska pracami Lutman był ponadto autorem następujących publikacji, które w większości świadczą o jego głębokim zaangażowaniu w sprawy pomorza: Legenda o Korfantym, „Głos Robotnika", 25 VII 1922 nr 168 s. 2; Zadania i prace Instytutu Bałtyckim, „Dzień Pom.", 14 II 1930 nr 36 s. 12; Walka z nazwami polskimi Pomorza w literaturze niemieckiej, „Dzień Pomorski", 18 IV 1931 nr 88 s. 7; Znamienna ewolucja. Niepowodzenie propagandy niemieckiej w sprawie Pomorza, „Goniec Nadwiślański", 25 VII 1931 nr 169 s. 5; toż: Znamienna ewolucja poglądów niemieckich na sprawę Pomorza, „Słowo Pomorskie", 24 VII 1931 nr 168 s. 3; Dwa klucze Pomorza. Umocnienie polskości i rozbudowa Gdyni, „Dzień Pomorski", 31 VII 1932 nr 174 s. 5; Dysproporcje w życiu państwa Polskiego. Na marginesie książki byłego ministra, inż. E. Kwiatkowskiego, „Dzień Pomorski", 27 III 1932 nr 72 s. 6; Instytut Bałtycki w Toruniu, „Strażnica Zach.", R. XI: 1932 nr 1 s. 86-89; Nauka w pracy dla Pomorza. III Naukowy Zjazd Pomorzoznawczy w Poznaniu, „Dzień Pomorski", 6 XI 1932 nr 256 s. 4; Wrogowie Pomorza i Polski Wspomnienie niemieckich wojskowych o wydarzeniach w r. 1918-20 —O książce O. Barka, Deutsche Wacht an der Weichsel, „Dzień Pomorski", 28 II 1932 nr 48 s. 5; toż: Pomorze jest polskie przyznaje to kombatant niemiecki autor wspomnień o wydarzeniach z r. 1918-20, „Goniec Nadwiślański", 28 II 1932 nr 48 s. 5; Zadania i prace Instytutu Bałtyckiego, „Dzień Pomorski", 14 II 1932 nr 36 s. 23; Zasłużona placówka w Gdańsku. Towarzystwo Przyjaciół Nauki i Sztuki w Gdańsku, „Dzień Pomorski", 11 XII 1932 nr 285 s. 6; Emigracja Niemców z Pomorza w okresie powojennym [w:] Stan posiadania ziemi na Pomorzu, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, T II: 1933 s. 172-84; Radiostacja nadawcza w Toruniu. Zadanie pomorsko-morskiej strażnicy na falach eteru, „Dzień Pomorski", 2 II 1933 nr 27 s. 4; Radiostacja nadawcza w Toruniu, „Od Naszego Morza", R. 5: 1933 nr 4 s. 197-98; Prusy Wschodnie w literaturze polskiej, „Front Zachodni", 1 XI 1933 nr 17/18 s. 22-23; Das Baltische Institut in Thorn, „Slavische Rundschau", Jg. 6: 1934 s. 203-6; Ewolucja polskości w Prusach Wschodnich w oświetleniu francuski publicysty, „Front Zachodni", 1 II 1934 nr 1 s. 6-7; O wyższą uczelnię na Pomorzu. Trzeba dyskusję wprowadzić na rzeczowe i realne tory, „Dzień Pomorski", 11 III 1934 nr 57 s. 6; Radiostacja w stolicy Pomorza będzie silniejszą od wszystkich radiostacji regionalnych, „Dzień Pomorski", 1 IV 1934 nr 75 s. 6, 4 IV 1934 nr 76 s. 3; W sprawie powszechnych wykładów Uniwersytetu Poznańskiego na Pomorzu, „Dzień Pomorski" 18 II 1934 nr 39 s. 6; Oblicze Śląska, „Strażnica Zachodnia", R. XIII; 1937, T. XVII s. 17-34.
Doktor Lutman zmarł 28 I 1973 we Wrocławiu, pochowany został w Alei Zasłużonych Cmentarza Osobowickiego. Odznaczony był Orderem Sztandaru Pracy II klasy, Medalem Niepodległości, Śląskim Krzyżem Powstańczym i Odznaką Budowniczego Wrocławia. W 1938 za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej przyznano mu Srebrny Wawrzyn Polskiej Akademii Literackiej W 1931 Lutman zawarł związek małżeński z doktor Marią Kokoszyńską, ur. 6 XII 1905 w Bóbrce pod Lwowem, w rodzinie Stanisława i Eugenii z Sidorów. Ukończyła gimnazjum we Lwowie, następnie UJK., była asystentką przy Katedrze Filozoficznej tego Uniwersytetu, członkini zarządu Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie. Po wojnie profesor logiki Uniwersytetu Wrocławskiego.
- K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.7. ToMiTo, UMK Toruń 2014