Autor
Roman Dąbek
Kategoria
Biogramy

BASIŃSKI ANTONI BOGUSŁAW (1905-1990), chemik, profesor i rektor UMK.

Urodził się 23 III 1905 roku w Częstochowie w rodzinie Antoniego, lekarza i Roberty z Możdżeńskich. Po ukończeniu w 1923 Gimnazjum im. Kochanowskiego w Radomiu rozpoczął studia chemiczne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym USB (Uniwersytet Stefana Batorego) w Wilnie. Już jako student został w 1927 zatrudniony na stanowisku młodszego asystenta w Katedrze Chemii Fizycznej kierowanej przez profesora E. Bekiera. Studia chemiczne ukończył 29 X 1928, uzyskując tytuł magistra filozofii i w tym roku został mianowany starszym asystentem.

Ciekawe rezultaty jego pierwszych prac naukowych (4 publikacje) były podstawą do przyznania mu stypendium Funduszu Kultury Narodowej na dalsze studia za granicą - w Eidgenossische Technische Hochschule w Zurychu (Szwajcaria). Dwuletni staż (1930-2) w pracowni profesora Wiegnera miał decydujące znaczenie dla skrystalizowania się zainteresowań naukowych. W 1932 uzyskał dyplom doktora Politechniki w Zurychu. Po powrocie do Wilna, na USB prowadził badania koagulacji koloidów, zajmował się sprawdzaniem teorii „współczynników aktywności" i zjawiskiem antagonizmu jonowego. W Wilnie został członkiem Związku Chemików Polskich i był przewodniczącym tamtejszego oddziału. W 1935 habilitował się.

Prowadził też zajęcia dydaktyczne i jako rezultat tej pracy wydał swój pierwszy Podręcznik do ćwiczeń rachunkowych z chemii fizycznej.

Na zaproszenie profesora H. R. Kruyta w 1938 Basiński wyjechał wraz z małżonką do Utrechtu (Holandia), gdzie kontynuował badania struktury i własności układów koloidalnych. W czasie pobytu w Holandii nawiązał trwałe kontakty naukowe z wieloma uczonymi europejskimi, np. J.T.G. Overbeckiem. Pobyt w Utrechcie został przerwany w sierpniu 1939 z powodu spodziewanego wybuchu wojny. Basiński pracował jeszcze na USB do grudnia 1939, do czasu zamknięcia uniwersytetu przez Litwinów. W czasie okupacji pracował jako robotnik budowlany, a później jako urzędnik firmy budowlanej, brał także udział w tajnym nauczaniu (1942-3).

Z Wilna do Torunia
14 VII 1945 Basiński wraz z rodziną przyjechał do Torunia transportem byłych pracowników USB i 24 VIII 1945 rozpoczął pracę w nowo powstałym UMK, od 1946 na stanowisku profesora nadzwyczajnego. Aby wyposażyć Katedrę w sprzęt niezbędny do pracy, jeździł ze współpracownikami do różnych miastach, gdzie wygłaszał odczyty, a w zamian przywoził ofiarowane w darze pomoce naukowe, odczynniki lub książki. Pierwszy jego wykład inauguracyjny z chemii odbył się 12 XII 1945 w Collegium Maius. Był kierownikiem Katedry Chemii Nieorganicznej i Katedry Chemii Fizycznej (od 1947), którymi kierował równocześnie aż do 1951. Z konieczności troszczył się również o pozostałe Katedry: Chemii Organicznej i Chemii Technicznej. Od sierpnia 1946 wraz z magistrem Z. Czerwińskim wiele sił i czasu poświęcał nadzorowi budowy gmachu dla chemii i fizyki przy ul. Grudziądzkiej.

W 1947 wydał swój pierwszy powojenny skrypt z chemii ogólnej i nieorganicznej, opublikowany w 1950 jako podręcznik pt. Chemia nieorganiczna i ogólna. Basiński był jednym z założycieli (11 X 1946) Oddziału Pomorskiego Polskiego Towarzystwa Chemicznego w Toruniu i jego pierwszym prezesem (1946-51). W latach późniejszych funkcję tę pełnił wielokrotnie. Był również członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Chemicznego. W 1947 został członkiem Wydziału III Towarzystwa Naukowego w Toruniu. 12 XII 1947 Basiński wygłosił wykład inauguracyjny pt. „Z dziejów rozwoju chemii" podczas uroczystości otwarcia nowego gmachu chemii.

Początki krystalochemii na UMK
Po przerwie spowodowanej wojną, a następnie brakiem zaawansowanej aparatury badawczej i odmową pozwolenia na wyjazd do Holandii, Basiński z gronem współpracowników podjął ponownie badania nad koloidami. W okresie tym nawiązał współpracę z przemysłem (Żupa Solna w Inowrocławiu) i w ten sposób zapoczątkował nowy kierunek badawczy w Katedrze - krystalochemię. Od 1946 kierował pracami seminarium, z którego pierwsze obrony doktoratów odbyły się 30 I 1950 (H. Basińska, Z. Czerwiński i A. Ulińska). W 1948 Basiński otrzymał tytuł profesora zwyczajnego, a w 1952 został powołany na stanowisko rektora UMK, funkcję tę pełnił przez dwie kadencje - do 1956. Skutecznie bronił UMK przed zakusami zmierzającymi do degradacji uczelni. W 1955 brał udział w kongresie Stronnictwa Demokratycznego i jako członek polskiej delegacji w Kongresie Pokoju w Helsinkach. Jako rektor reprezentował Polskę w 1956 w Stambule na Międzynarodowym Kongresie Unii Uniwersyteckiej, gdzie pełnił funkcję przewodniczącego delegacji polskich rektorów. Wraz z rozwojem kadrowym Katedry rozszerzał się zakres prac badawczych kierowanych przez Basińskiego. Rozpoczęto nowe tematy badawcze w dziedzinie: polimerów i związków wielkocząsteczkowych, polarografii, chemii radiacyjnej, adsorpcji, katalizy i termodynamiki roztworów. Niebawem zaczęty się pojawiać kolejne publikacje naukowe, a w ślad za nimi doktoraty i habilitacje oraz pierwsze wyjazdy na staże naukowe do uniwersytetów zagranicznych. W 1960 Basiński wyjechał w trzymiesięczną podróż naukową do Austrii, Szwajcarii, Francji i Anglii. W 1961 pod jego kierownictwem opracowano plany rozwojowe Katedry Chemii Fizycznej, w której przewidziano utworzenie nowych zakładów do 1965. W drugiej połowie lat 60. kierował badaniami naukowymi (jako promotor prac doktorskich) w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku, Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie i na Politechnice Szczecińskiej.

Równolegle z działalnością naukową w uczelni toruńskiej (Basiński pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naukowej Instytutu Chemii UMK) brał udział w pracach organizacyjnych na szczeblu centralnym. W 1967 został członkiem korespondentem, a od 1977 członkiem rzeczywistym PAN(Polskiej Akademii Nauk). Pełnił funkcje: członka Rady Głównej Ministerstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego (2 kadencje); członka Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla pracowników naukowych szkół wyższych (2 kadencje); Komitetu Rzeczoznawców do spraw Chemii Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego; Komitetu Wydawnictwa Podręczników Akademickich; był członkiem wielu rad naukowych. W 1979 został członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Chemicznego, a w 1983 Polskiego Towarzystwa Badań Radiacyjnych. W 1980 UMK wyróżnił go tytułem doktora honoris causa. Ostatnie lata życia, po śmierci żony Haliny (10 VI 1983), spędził Basiński w osamotnieniu. W 1990 Dyrektorem Instytutu Chemii z okazji 85. rocznicy urodzin Basińskiego nadała jego imię głównej sali wykładowej. Za działalność naukową, dydaktyczną, organizacyjną i społeczną Basiński otrzymał następujące odznaczenia: Krzyż Komandorski OOP z Gwiazdą, Medal im. Jędrzeja Śniadeckiego (Polskie Towarzystwo Chemiczne 1968), medal J. Zawidzkiego (Polskie Towarzystwo Chemiczne 1967); medal Komisji Edukacji Narodowej; odznakę „Zasłużony Nauczyciel PRL" (1970); medal UMK (1977); odznakę honorową „Za szczególne zasługi dla rozwoju województwa bydgoskiego" i inne. Dorobek Basińskiego obejmuje ok. 200 publikacji, 9 podręczników i dużych opracowań zbiorowych. Pod jego kierownictwem wykonano ok. 250 prac magisterskich, 32 wychowanków uzyskało stopień doktora, 13 zdobyło habilitacje, a 5 docentów uzyskało tytuły profesorskie.

Zmarł w Toruniu 24 IX 1990 i został pochowany na cmentarzu św. Jerzego przy ul. Gałczyńskiego. Od 1935 był żonaty z Haliną Kontowtt (1903-1983), chemikiem, profesorem UMK. Ich córka, Zofia Libuś, jest też profesorem chemii. Mieszkał przy ul. Mickiewicza 7.

Bibliografia
  1. R. Dąbek, Toruński Słownik Biograficzny, t.1. ToMiTo, UMK Toruń 1998